Kültürel Terimler Sözlüğü

Kişinin doğumuyla veya dış etkenlerle elde ettiği, kendi kontrolü dışında oluşan sosyal konumudur. Cinsiyet, yaş, aile kökeni, doğum yeri veya etnik kimlik gibi unsurlar bu statüyü belirler. Kişisel çaba veya yetenek, bu statünün oluşumunda etkili değildir. Örneğin, bir kişinin aile geçmişi veya doğduğu toplum onun atanmış statüsünü belirleyebilir ve hayatı boyunca değişmeyebilir. Kültürel bağlamda, bireyin toplum içindeki rolünü ve fırsatlarını önemli ölçüde etkiler.

Bireylerin veya grupların, yeni bir kültürel ortama ya da değişen koşullara uyum sağlama sürecidir. Bu süreçte davranışlar, alışkanlıklar ve iletişim biçimleri bulunduğu ortama göre şekillenir. Özellikle farklı kültürlerle etkileşimde başarılı olmanın önemli bir parçasıdır.

Bireyler arasındaki evlilik yoluyla oluşan sosyal bağları (akrabalık) ifade eder. Örneğin bir kişi ile eşinin ailesi arasındaki bağ, "yakınlık" (affinity) olarak adlandırılır. Akrabalık kan bağı ile değil, evlilik bağı ile kurulmuştur. Bu ilişkiler, aile ve toplum içindeki statü ve sorumlulukları belirlemede önemli rol oynar. Kültürel bağlamda, akrabalık ilişkileri kadar sosyal norm ve yükümlülükleri de şekillendirir.

İki farklı kültürün karşılaşmasıyla başlayan ve genellikle uyumla sonuçlanan kültürel ve psikolojik değişim sürecidir. Bireyler, yeni kültürel unsurları benimserken kendi değerlerini ve geleneklerini de korumaya çalışır. Bu süreç yıllar hatta kuşaklar boyunca devam edebilir ve mevcut kültürlerin etkileşimiyle yeni kültürel özelliklerin ortaya çıkmasına yol açabilir. Küreselleşme, göç ve kolonizasyon gibi faktörler, bu uyum sürecini hızlandırır.

Amerindian, Amerika kıtasında (Kuzey, Orta ve Güney Amerika) yaşayan yerli halklar için kullanılan bir terimdir. Bu terim, Kızılderililer veya Amerika Yerlileri olarak da bilinir. Amerika Yerlileri, kıtanın keşfinden çok önce yerleşmiş olan çeşitli etnik grupları ifade eder. Her biri kendine has diller, kültürler, inançlar ve sosyal yapılar geliştirmiştir.

Amerindian halkları, tarihsel olarak tarım, avcılık, balıkçılık ve toplayıcılıkla geçimlerini sağladılar ve büyük medeniyetler kurdular. Öne çıkan bazı kültürel gruplar ve uygarlıklar arasında Aztekler, Maya ve İnka gibi büyük medeniyetler bulunur.

Ancak, 15. yüzyılda Avrupalı kaşiflerin Amerika'ya gelmesiyle birlikte, bu halklar büyük kültürel, sosyal ve demografik değişikliklere uğradılar. Kolonizasyon, yerli halkların topraklarını kaybetmelerine, kültürel erozyona ve nüfus kayıplarına yol açtı. Günümüzde de Amerika Yerlileri, Amerika kıtasının çeşitli yerlerinde önemli kültürel ve toplumsal varlıklardır.

Amerindian halklarının dilleri, gelenekleri ve yaşam biçimleri, farklı coğrafyalarda değişiklik gösterse de, bu halkların çoğu hala kendi kültürlerini ve kimliklerini sürdürmektedir.

Animizm, doğada her varlığın ve olayın maddi varlığının ötesinde bir ruha sahip olduğunu kabul eden bir inanç sistemidir. Bu görüş, doğal olaylara, hayvanlara ve diğer nesnelere ruh atfedilmesi ve bu varlıklara bir dereceye kadar tapınma uygulamalarının bulunduğu bir din anlayışına dayanır. Felsefi açıdan, animizm, her nesnenin bir ruhi varlık tarafından yönetildiğini ve doğanın canlı ve cansız bütün unsurlarının ruhlar tarafından yönlendirildiğini öne sürer. Bu inanç sistemi, doğadaki her varlığın, insan ruhuna benzer ruhlar taşıdığı fikrine dayanır ve bu şekilde, doğada insana benzer başka ruhların da bulunduğunu kabul eden ilkel bir dini inanç biçimi olarak tanımlanır.

Antropoloji, insan kültürünün, biyolojisinin, evriminin ve toplumsal yapılarının bilimsel olarak incelenmesidir. Bu disiplin, insanların geçmişi ve bugünü hakkında derinlemesine bilgi edinmeyi amaçlar ve "insan olmanın" ne anlama geldiğini araştırır. Antropologlar, insan topluluklarının kültürel, biyolojik, dilsel ve evrimsel yönlerini inceleyerek, insan davranışlarını, sosyal yapıları ve kültürel normları anlamaya çalışırlar.

Antropoloji, genellikle dört ana dalda incelenir:

• Fiziksel Antropoloji (Biyolojik Antropoloji)

• Arkeoloji

• Dil Antropolojisi

• Kültürel Antropoloji (Etnoloji)

Antropolojinin bu dört dalı, insanları çeşitli açılardan anlamaya yönelik derinlemesine bir yaklaşım sunar. Bu disiplin, insanları biyolojik, kültürel, dilsel ve tarihsel bağlamda ele alarak, insan toplumlarının evrimini, çeşitliliğini ve birbirleriyle olan ilişkilerini daha iyi kavrayabilmemizi sağlar. Antropoloji, aynı zamanda insanlık tarihindeki farklı toplumları anlamada ve kültürel farklılıkları takdir etmede önemli bir yer tutar.

Arkeoloji, geçmişte yaşamış insan topluluklarının kültürel kalıntılarını inceleyerek, tarih öncesi ve tarihi dönemleri anlamayı amaçlayan bilim dalıdır. Bu disiplin, insanların geçmişte nasıl yaşadığını, hangi araçları kullandığını, hangi sosyal yapıları inşa ettiğini, din ve inanç sistemlerini, sanatlarını ve günlük yaşamlarını araştırarak tarih yazımına katkı sağlar.

Arkeoloji, genellikle şu alanlarda çalışır:

• Maddi Kültür: İnsanların ürettiği ve kullandığı nesneler (örneğin taşlar, aletler, çömlekler, takılar) ile bu nesnelerin sosyal, kültürel ve ekonomik bağlamını inceler.

• Yerleşim Örüntüleri: İnsanların yaşadığı alanlar, yerleşim yerlerinin düzeni, mimari yapılar, kalıntılar ve bu yerleşimlerin zaman içinde nasıl değiştiği üzerinde durur.

• İnsanlık Tarihi: Arkeologlar, toplulukların zaman içindeki evrimini, göçlerini, kültürel alışverişlerini ve toplumsal gelişimlerini analiz ederler. Arkeolojik buluntular, eski uygarlıkların tarihini anlamamıza olanak tanır.

Arkeoloji, genellikle maddi kalıntılardan elde edilen bulguları yorumlar, bu bulguları tarihsel verilerle birleştirerek daha geniş bir kültürel, toplumsal ve ekonomik bağlamda anlamaya çalışır. Aynı zamanda tarih öncesi dönemlerle ilgili bilgiler de arkeolojik kazılarla ortaya çıkarılır, çünkü bu dönemler yazılı kayıtlara sahip değildir.

Arkeologlar kazı yaparken, buldukları her bir kalıntıyı dikkatlice analiz eder ve sistematik bir şekilde sınıflandırarak, geçmiş toplumların yaşam biçimleri hakkında daha fazla bilgi edinmeyi amaçlarlar. Arkeoloji, insanlık tarihine dair bilmediğimiz çok şeyi ortaya çıkaran önemli bir bilim dalıdır.

Geçmiş toplumlar tarafından üretilmiş ve günümüze ulaşmış nesneleri ifade eder. Artefaktlar, bir toplumun günlük yaşamını, teknolojisini, inançlarını ve kültürünü yansıtan önemli materyallerdir. Aletler, seramikler, takılar, yapılar ve sanatsal objeler gibi örnekler artefaktlara dahil edilir. Her bir artefakt, belirli bir zaman dilimine ait kültürel izler taşıdığı için tarihsel araştırmalarda önemli bir yer tutar ve bir kültürün maddi varlıklarını temsil eder.

Bir birey veya grubun, başka bir kültürün değerlerini, normlarını ve davranış biçimlerini benimseyerek kendi kültürel özelliklerini kısmen veya tamamen kaybetmesi sürecidir. Asimilasyon, göç, eğitim veya uzun süreli kültürel etkileşim sonucunda ortaya çıkabilir. Kültürel bağlamda, toplumsal bütünleşme ve kimlik değişimi (bazen de kimlik kaybı) üzerinde önemli bir etkisi vardır.

Bireylerin veya toplulukların geçmiş kuşaklarla bağlantısını ve atalarından miras kalan değerleri ifade eder. Ata Soyu kavramı, geleneklerin, kültürel bilgilerin ve aile bağlarının nesiller boyu aktarılmasını vurgular. Kültürel bağlamda, atalara saygı ve geçmişle kurulan bağ önemli bir rol oynar.

Bireylerin, özellikle çocukluk döneminde bakım verenleriyle kurduğu duygusal bağların, ileriki yaşamlarındaki ilişkilerini nasıl etkilediğini açıklayan psikolojik bir kuramdır. Bu kurama göre güvenli veya güvensiz bağlanma biçimleri, bireyin sosyal ilişkilerini, güven duygusunu ve duygusal gelişimini şekillendirir. Erken dönem ilişki deneyimleri, bireyin gelecekte kuracağı bağlanma biçimlerinin temelini oluşturur. Kültürel bağlamda, bağlanma stilleri toplumun aile yapısı ve yetiştirme tarzlarına göre farklılık gösterebilir.

Yunanca akephalos ("başsız") sözcüğünden türeyen bu terim, merkezileşmiş bir siyasi otorite ya da kalıcı liderlik yapısından yoksun toplumları tanımlamak için kullanılır. Oxford Sosyoloji Sözlüğü'ne göre otorite, devlet düzeyinde değil; klan, soy grubu veya soy segmenti düzeyinde işler. Bu nedenle söz konusu toplumlar zaman zaman "segmented" (tabakalaşmış, bölümlü) toplumlar olarak da adlandırılır. Kararlar kalıcı bir önder ya da kral tarafından değil, topluluk genelinde uzlaşı yoluyla alınır; liderlik ise belirli durumlara özgü, geçici bir nitelik taşır.

Klasik örnekler arasında Nijerya'nın Tiv ve Igbo toplulukları, Sudan'ın Nuer halkı, Somaliler ve Kuzey Afrika'nın Bedevi Arapları sayılabilir. Igbo toplumu, sömürge öncesi dönemde merkezi bir otorite olmaksızın işleyen köy demokrasisinin en çarpıcı örneklerinden biri olarak antropoloji literatüründe öne çıkar.

Anchor, karar verme süreçlerinde veya değerlendirmelerde başvurulan güvenilir bir referans noktası veya temel bilgidir. Sosyal muhakeme teorisine göre, bireyler bir karar verirken veya tahminde bulunurken, ellerindeki ilk bilgi parçasını temel alır ve sonraki yargılarını buna göre şekillendirir. Kültürel ve psikolojik bağlamda, anchor, bireylerin belirsizlik veya değişim durumlarında tutundukları değerler, normlar veya bilgileri temsil eder ve kararlarını etkileyen bilişsel bir önyargı işlevi görür. Örneğin, geleneksel değerler veya kültürel normlar bir toplumsal anchor olarak işlev görebilir ve bireylerin davranış ve değerlendirmelerini yönlendirebilir.

Apartheid terimi, Güney Afrika'da ırk ayrımcılığı uygulamasını tanımlamak için kullanılır ve Afrikaans veya Hollandaca'da "ayrı olma özelliği" anlamına gelir. Bu uygulama 1948'den 1990'ların başına kadar devam etmiştir. 1948'de Ulusal Parti'nin iktidara gelmesiyle birlikte, beyazlardan oluşan hükümet ırk ayrımcılığını güçlü bir şekilde uygulamaya başlamış ve Güney Afrika'da Irk Ayrımcılığı resmi olarak kurumsallaştırılmıştır.

Bu dönemde, ırklar yasalarla Beyaz, Siyah, Yerli ve Renkli gruplar olarak ayrılmış ve her biri kendi topraklarına ve kurumlarına sahip olmuştur. Beyaz olmayanların oy verme hakkı ve yönetimde temsil hakkı engellenmiştir. Eğitim, sağlık hizmetleri ve diğer kamu hizmetleri beyaz olmayanlara ikincil derecede sunulmuş, beyaz olmayanlar iş ve profesyonel alanda kısıtlanmıştır. Bu durumda yaşayan beyaz olmayanlar "Beyaz Güney Afrika"da ayrıcalıklı bir konumda yer almışlardır.

Antropolog Ralph Linton'ın 1936 tarihli The Study of Man adlı eserinde geliştirdiği bu kavram; bir bireyin kişisel çabası, becerisi ve başarısıyla elde ettiği toplumsal konumu ifade eder. Atfedilen statünün (ascribed status) tam karşıtıdır: atfedilen statü doğumla birlikte bireye devredilirken, kazanılmış statü bireyin kendi eylemleriyle edindiği bir konumdur.

Kazanılmış statü yaşam boyunca değişebilir ve hem olumlu hem olumsuz biçimler alabilir. Olimpiyat madalyonu kazanmak, doktor olmak ya da akademik bir unvana sahip olmak olumlu kazanılmış statü örnekleri arasında sayılabilirken; suç işlemek de bir kişiye ceza statüsü kazandırır. Aynı şekilde anne ya da baba olmak, evlilik ve ebeveynlik yoluyla edinilen kazanılmış statülere örnek teşkil eder. Sosyolojide her statü, o konumda bulunan bireyin yerine getirmesi beklenen davranış ve sorumluluklarla birlikte gelir; bu beklentiler "rol" kavramı ile ifade edilir.

Farklı bir kültüre veya çevreye uyum sağlama kabiliyetinden yoksun olunduğunda ortaya çıkan bir sorundur. Birey ya da grup, yeni kültürün norm ve beklentilerini içselleştirmekte güçlük çektiğinde bu durum kendini gösterir.

Kültürlenme güçlükleri; kültürel çatışmaları, ayrımcılığı ve göç ya da sosyal yer değiştirme sürecinde yaşanan sorunlara ilişkin önyargıları kapsar. Kişi, kendi gelenek ve değerleriyle çelişen davranışlar sergilemek ya da farklı kültürel kurallara göre hareket etmek zorunda kaldığında bu güçlük belirginleşir. Örneğin, köklü giyim geleneklerine sahip bir toplumdan gelen bireylerin Batılı giyim tarzını benimsemekte zorlanması ya da bireyci bir kültürde yetişmiş birinin kolektivist bir topluma uyum sağlayamaması bu durumun somut görünümleridir.

Kültürlenme güçlüğü; kültür şoku, kimlik bunalımı ve akültürasyon stresi gibi kavramlarla yakından ilişkilidir. Göç, sömürgecilik ve küreselleşme bu güçlüğün en sık yaşandığı bağlamlar arasında yer alır.

Taraflar arasındaki anlaşmazlıkların, mahkeme yerine bağımsız bir hakem veya hakem heyeti tarafından çözülmesini ifade eder. Tahkim süreci, genellikle sözleşmelerde önceden belirlenen kurallar çerçevesinde yürütülür ve kararlar bağlayıcıdır.

Arabuluculuk (mediation) ile karıştırılmamalıdır, çünkü arabuluculukta üçüncü kişi tarafları uzlaştırmaya çalışırken, hakem kararında bağlayıcılık esastır.

Kültürel bağlamda, farklı ülkelerde iş ve ticari anlaşmazlıkların çözümünde tercih edilen yöntemler arasında yer alır.

Ambilineal, bir bireyin soyunun izini, anasoylu (maternal) veya babasoylu (paternal) olarak takip etme seçeneği sunduğu bir soy izleme sistemidir. Bu sistemde, bireyler soylarının hangi tarafını (anne veya baba tarafı) takip edeceklerini seçebilirler. Bu tercih, genellikle her nesilde ailenin sosyal, ekonomik veya kültürel önemine bağlı olarak değişir.

Ambilineal sistemde, kararlar genellikle her nesilde aile bireyleri arasındaki ilişkilerin veya aile üyelerinin toplumsal rolünün etkisiyle belirlenir. Birey, hangi aile çizgisinin daha güçlü veya daha zengin olduğu gibi faktörlere göre soyunu takip etme yolunda seçim yapabilir.

Ambilineal sistem, diğer soy izleme biçimlerinden farklı olarak, her iki tarafın soyunu da geçerli kabul eder. Bu, anasoylu (matrilineal) ve babasoylu (patrilineal) soy izleme sistemlerinden daha esnek ve dinamik bir yaklaşım sunar.

Örneğin, bir toplumda bireyler, babalarından daha zengin ve güçlü bir soy geçmişine sahipse babasoylu soylarını tercih edebilirken, başka bir toplumda annelerinin soyunun daha prestijli veya saygı duyulan bir geçmişe sahip olduğu bir durumda, anasoylu soyunu tercih edebilirler. Bu şekilde, soy izleme sürekli olarak nesiller arası toplumsal bağlamlara göre şekillenebilir.

Bireyin kendini bir gruba, topluluğa veya kültüre ait hissetme durumudur. Bu duygu, kimlik oluşumunu ve sosyal bağları güçlendirir. Aidiyet, bireyin davranışlarını ve değerlerini içinde bulunduğu grubun normlarına göre şekillendirmesine yardımcı olur. Kültürel kimliğin önemli bir parçasıdır.

Damat tarafının akrabalarının, evlilik vesilesiyle gelinin akrabalarına verdiği para ya da mal varlığı. Zaman zaman ailenin kızını yetiştirmesi karşılığında yapılan bir tazminat ödemesi olarak değerlendirilse de biçimi ve anlamı kültürden kültüre farklılık gösterir. Bazı toplumlarda bu ödeme gelinin mülkü hâline gelir ve boşanmaya karşı bir güvence işlevi görür. Uygulama özellikle Sahra altı Afrika toplumlarında yaygındır, Güney Afrika'da lobola, Doğu Afrika'da ise bridewealth adıyla bilinir. Bunların yanı sıra bazı Güneydoğu Asya, Orta Doğu ve Pasifik toplumlarında da görülmektedir.

Kantonca kökenli bir ifade olan baak gwai (白鬼), sözcük anlamıyla "beyaz hayalet" demektir. Kantonca'da gwai (鬼) "hayalet" ya da "şeytan", baak (白) ise "beyaz" anlamına gelir. Batılı, özellikle Avrupalı kökenli yabancıları tanımlamak için kullanılır ve daha yaygın gweilo (鬼佬, "hayalet adam") ifadesinin bir türevi olarak değerlendirilebilir.

Terimin kullanım tarihi, 16. yüzyılda Güney Çin kıyılarına ulaşan Avrupalı denizcilere dayanır; soluk tenleri nedeniyle hayalete benzetilen bu yabancılar için kullanılan ifade, özellikle Afyon Savaşları döneminde yaygınlaşmıştır. Başlangıçta aşağılayıcı bir nitelik taşıyan terim, günümüzde Hong Kong'da bağlama göre nötr, argo ya da hafif küçümseyici bir anlam kazanmış; resmi ve kamusal iletişimde kullanımından kaçınılmaktadır.

Biyolojik determinizm (genetik determinizm olarak da bilinir), bir bireyin kişiliğinin ve davranışlarının kültürel ya da çevresel etkenlerden ziyade öncelikli olarak genetik yapısı tarafından belirlendiği görüşüdür. Başka bir deyişle "doğa mı, yetiştirme mi?" (nature vs. nurture) tartışmasında biyolojik etkenleri belirleyici kabul eden bir tutumu ifade eder. Bu perspektif; ırk, cinsiyet, zekâ ve diğer özelliklere dayalı toplumsal farklılıkların doğuştan ve değiştirilemez olduğunu ileri sürer.

Tarihsel olarak biyolojik determinizm, toplumsal eşitsizlikleri meşrulaştırmak amacıyla araçsallaştırılmıştır. 19. yüzyılda kafatası ölçümlerine dayanan ırk hiyerarşisi teorileri ve 20. yüzyılın başındaki öjeni hareketi bu görüşün en çarpıcı örnekleridir. Günümüzde bilim insanlarının büyük çoğunluğu, insan davranışının yalnızca biyoloji tarafından değil; biyoloji, kültür ve çevre arasındaki karmaşık etkileşim tarafından şekillendiğini kabul etmektedir. Antropolojide bu yaklaşım, kültürel belirlenimcilik ile doğrudan karşı karşıya gelir.

Bürokrasi; açık bir hiyerarşi, yazılı kurallar ve prosedürler ile tam zamanlı maaşlı görevlilerden oluşan örgütlenme biçimidir. Sözcük, Fransızca bureau (masa, ofis) ve Yunanca -cratie (yönetim) köklerinden türetilmiş olup "ofis aracılığıyla yönetim" anlamına gelir. Erken devlet ve uygarlıkların belirleyici özelliklerinden biri olarak kabul edilir.

Bürokrasinin modern sosyal bilim kuramı üzerindeki en büyük etkisi Alman sosyolog Max Weber'e (1864-1920) aittir. Weber'e göre ideal bürokrasiyi tanımlayan dört temel unsur vardır: hiyerarşi, uzmanlaşma, açık kurallar ve liyakat. Bu yapı, kişisel ilişkilere ve geleneksel otoriteye dayalı yönetim biçimlerinin yerini akılcı-yasal otoriteye bırakmasıyla birlikte tarihsel olarak güç kazanmıştır. Antropoloji bağlamında bürokrasi, toplumların düzeni nasıl inşa ettiğini ve sorumlulukları nasıl dağıttığını çözümlemek için kullanılan bir analiz çerçevesi olarak da işlev görür.

Sınır koruma, toplumların ya da sosyal sistemlerin kendilerini başkalarından ayırt eden farklılıkları sürdürme biçimlerini tanımlar. Bir toplumun doğası gereği muğlak olan ve bu nedenle potansiyel olarak tehlikeli kabul edilen sınır bölgelerini nasıl tanımladığını inceleyerek o toplumun temel kültürel değerlerini anlamak mümkün olur.

Sınır koruma mekanizmaları fiziksel, sembolik ve sosyal olmak üzere birçok biçim alabilir. Dil, din, giyim kuralları, evlilik pratikleri ve ayinler bu mekanizmaların somut örnekleri arasında sayılabilir. Sosyal kimlik teorisiyle de yakın ilişki içindedir: iç grup ile dış grup ayrımını pekiştiren her pratik, aynı zamanda bir sınır koruma işlevi görür. Sosyal antropolog Mary Douglas, saflık ve tehlike kavramları üzerine yaptığı çalışmada toplumların sınırları nasıl inşa ettiğini ve bu sınırları ihlal eden unsurları nasıl "tehlikeli" olarak nitelendirdiğini göstermiş; bu yaklaşım sınır koruma çalışmalarının kuramsal temellerinden biri haline gelmiştir.

Çift soy olarak da bilinen bilineal descent, bir bireyin hem anne hem de baba soyunu takip ettiği, ancak bu iki soy çizgisinin farklı toplumsal rollerle birbirinden ayrıldığı akrabalık sistemidir. Birey hem annesinin hem de babasının soy grubuna aynı anda üye sayılır; ancak her iki hat farklı alanlarda işlev görür ve birbirine karışmaz. Örneğin miras baba soyundan geçerken, dini törenler ya da totem aidiyeti anne soyuna göre belirlenebilir. Bu yapısıyla bilineal soy, matrilineal (anasoylu) ve patrilineal (babasoylu) özellikleri karma biçimde barındırır; ancak her bir soy hattı kendine özgü görev, hak ve sorumluluklarla ilişkilidir.

Bilateral soy (bilateral descent) ile zaman zaman birbirinin yerine kullanılsa da ikisi arasında ince bir ayrım bulunur. Bilateral soyda tüm atalar eşit biçimde tanınırken, bilineal soyda iki ayrı hat işlevsel olarak farklı alanları düzenler. Nijerya'nın Yako halkı bu sistemin en çarpıcı örneği olarak antropoloji literatüründe öne çıkar: taşınabilir mülkler anne tarafından, tarım arazileri ve ormana ilişkin haklar ise baba tarafından aktarılır.

İki kültürlülük, bir bireyin aynı anda iki farklı kültüre ait olması ya da bu iki kültürle anlamlı ve dengeli bir ilişki kurabilmesi durumudur. Bu durum, bireyin hem kendi köken kültürüyle (örneğin ailesinden gelen etnik kültür) hem de içinde yaşadığı toplumun kültürüyle güçlü bir bağ kurmasıyla ortaya çıkar.

Sosyolojik olarak iki kültürlülük, bazen bir toplum içinde iki farklı kültürün yan yana var olması anlamına da gelir. Bu, özellikle tarihsel olarak etnik ya da ulusal çatışmalar yaşamış ülkelerde, hiçbir grubun üstün sayılmadığı ve her iki kültürün eşit şekilde tanındığı resmi politikalarla desteklenebilir.

Bireysel düzeyde iki kültürlü bireyler her iki kültürün değerlerini, geleneklerini ve normlarını içselleştirmiş; dil, davranış ve sosyal roller konusunda iki kültür arasında geçiş yapabilecek esnekliğe sahiptir. Göç, sömürgecilik, karma etnik köken ve uluslararası deneyimler bu durumun başlıca kaynakları arasındadır. Kanada'daki Anglofon-Frankofon ilişkisi ve Yeni Zelanda'da Maori ile Avrupalı yerleşimci kültürlerinin bir arada varlığı bu politikaların öne çıkan örnekleridir. Göç ve küreselleşmenin yaygınlaşmasıyla birlikte kavram giderek daha fazla önem kazanmaktadır.

İki taraflı soy, akrabalığın hem anne hem de baba çizgisinden eşit ölçüde izlendiği soy sistemidir. Britannica'nın tanımıyla bilişsel soy (cognatic descent) olarak da anılan bu sistem, hem anne hem de baba tarafındaki akrabaların sosyal olarak eşit şekilde tanındığı bir akrabalık yapısını ifade eder.

Bu sistemde kişi hem annesinin hem de babasının ailesine ait kabul edilir. Miras, sorumluluklar, dinî ritüeller veya sosyal aidiyet gibi konular her iki taraftan da gelebilir. Özellikle modern Batı toplumlarında yaygın olan bu sistem, aile soyunun yalnızca erkek ya da kadın çizgisi üzerinden izlenmediği, her iki ebeveynin ailesine de bağlılık hissedilen topluluklarda görülür.

Bu kavram bazen çift soy (bilineal descent) ile karıştırılabilir; ancak aralarında önemli bir fark vardır. İki taraflı soy sisteminde hem anne hem de baba tarafındaki tüm akrabalar her alanda eşit şekilde tanınırken, çift soy sisteminde belirli alanlar anne soyuna diğerleri baba soyuna göre ayrı ayrı düzenlenir; örneğin mülkiyet baba tarafından, dinî görevler anne tarafından geçebilir.

Bir toplumda uzun yıllar boyunca oluşmuş, nesilden nesile aktarılan davranış biçimleri ve alışkanlıklardır. Adetler, insanların günlük yaşamını, sosyal ilişkilerini ve törenlerini şekillendirir. Kültürel kimliğin önemli bir parçası olarak toplumun sürekliliğini sağlar.

Bireyin hem anne hem de baba tarafından olan akrabalık bağlarını eşit şekilde dikkate alan soy sistemidir. Bu yapıda soy, tek bir hat üzerinden değil, her iki ebeveyn üzerinden izlenir. Kültürel bağlamda, akrabalık ilişkileri ve miras düzenlemelerinde esnek bir yapı sunar.

Dört biçimi bulunur: ambilineal, bilineal, paralel ve iki taraflı soy. Tek hatlı soy sistemlerinde akrabalık yalnızca bir ebeveynin hattı üzerinden izlenirken, cognatic sistemde her iki ebeveynin hattı da önem taşır.

İskoç antropolog Sir James George Frazer tarafından The Golden Bough (Altın Dal, 1890) adlı eserinde ortaya konulan bir kavramdır. Frazer'in sempatik büyü (sympathetic magic) sınıflandırması içinde yer alır ve "temas yasası"na dayanır: bir zamanlar fiziksel temas halinde olan iki şey, birbirinden ayrıldıktan sonra bile birbirini etkilemeye devam eder. Bu nedenle bir kişiye ait saç, tırnak, giysi ya da vücut sıvısı gibi nesnelerin o kişi üzerinde büyü yapmak için kullanılabileceğine inanılır.

Frazer bu kavramı, benzerlik ilkesine dayanan taklitçi büyüyle (imitative/homeopathic magic) karşı karşıya getirir: taklitçi büyüde "benzeri benzeri etkiler" ilkesi işlerken, bulaşıcı büyüde "temas edenler daima bağlı kalır" ilkesi geçerlidir. Pek çok kültürde örneklerine rastlanmaktadır; Batusolar'ın çıkarılan dişlerini saklaması ya da Huzul geleneğinde saçtan yapılan yuvanın baş ağrısına yol açacağı inancı bunlar arasında sayılabilir.

Farklı kültürel geçmişlere sahip bireyler arasındaki bilgi, fikir ve duygu alışverişini inceleyen alan ve pratiğidir. Sözlü dil, sözsüz iletişim, değer sistemleri ve sosyal normlar gibi kültürel faktörlerin mesajların iletilme ve algılanma biçimini nasıl etkilediğini ele alır. Küreselleşme ve uluslararası iş ortamlarının yaygınlaşmasıyla birlikte bu alan, hem akademik hem de pratik önemi giderek artan bir disiplin hâline gelmiştir.

Kozmoloji (evren bilim), Yunanca kosmos sözcüğünden türetilmiş olup "düzenli bir sistem olarak dünya ya da evren" anlamına gelir. Geniş anlamıyla evrenin bir bütün olarak teorisi ve onu yöneten genel yasalar demektir; felsefede ise uzay ve zaman içindeki tüm olguların bütünü olarak dünyanın ele alındığı metafizik alanını ifade eder.

Sosyal antropolojide kozmoloji; bir toplumun evreni, dünyadaki yerini ve varoluşun kökenlerini açıklamak için geliştirdiği bilgi, inanç, yorum ve pratikler bütünüdür. Tüm kültürlerin kendine özgü bir kozmolojisi vardır; bu kozmoloji dinî ya da dinî olmayan biçimler alabilir, geçmişe, bugüne ve geleceğe dair açıklamalar içerir. Kozmoloji kavramı kozmogoni ile yakından ilişkilidir; kozmogoni ise evrenin yaratılışına ilişkin teori ya da anlatıyı tanımlar. Antropolojide kozmoloji, din çalışmalarıyla iç içe geçmekte; ritüel, mit, akrabalık yapısı ve mekân anlayışı gibi pek çok kültürel olgu ancak topluluğun kozmolojik çerçevesi içinde anlamlı biçimde yorumlanabilmektedir. Bu yönüyle evren bilim, hem bilimsel bir araştırma alanı hem de kültürel inanç sistemlerinin bir parçasıdır.

Bir organizasyonun üyeleri tarafından paylaşılan değerler, inançlar, tutumlar ve normların bütünüdür. Şirketin kimliğini ve iş yapış biçimini şekillendirir; dışarıdan bakıldığında genellikle "bizim buradaki çalışma tarzımız" olarak tanımlanır.

Kurumsal kültür; çalışanların birbirleriyle, müşterilerle ve paydaşlarla nasıl etkileşime girdiğini doğrudan etkiler. Gelenekler, ritüeller, ortak semboller ve liderlik anlayışı bu kültürün görünür unsurları arasındadır. Geert Hofstede'ye göre kurumsal kültürler ulusal kültürlerden farklı olarak daha çok pratikler düzeyinde (semboller, kahramanlar ve ritüeller aracılığıyla) şekillenir.

Güçlü bir kurumsal kültür yenilik, yaratıcılık ve ekip çalışmasını teşvik ederken, sağlıksız ve baskıcı iş ortamları "toksik kurumsal kültür" olarak nitelendirilir.

Kültürel adaptasyon, bir bireyin farklı bir kültüre uyum sağlama sürecidir. Bu süreçte birey, yeni kültürel normlara, değer sistemlerine ve sosyal davranış kalıplarına alışır. Bilişsel uyum, kişinin diğer kültürü anlayabilmesiyken, davranışsal uyum, bu kültür içinde etkili şekilde hareket edebilme yetisidir. Kültürel adaptasyon, aynı zamanda bir kültürün çevresel ve toplumsal koşullara nasıl yanıt verdiğini belirleyen davranış kalıplarını da kapsar.

Kültür, bir toplumun tutumlarını, değerlerini, inançlarını, sanatını, bilimini, algı biçimlerini ve düşünce alışkanlıklarını kapsayan yaşam biçimidir. Bu çerçevede kültürel değerler, bir toplumun varlığını sürdüren temel ilkeler ve ideallerdir; o kültürün çekirdeğini oluşturur ve nesilden nesile aktarılır.

Kültürel değerler, bir toplumun geleneklerini, ritüel anlayışını, estetik beğenisini ve sosyal normlarını içerir. Bir toplumun tüm sosyal yapısını şekillendirir ve bu değerlerin değiştirilmesi son derece güçtür; çünkü toplumsal kurumların, normların ve kuralların içine kök salmıştır. İnsanlar kültürel değerleri genellikle geçmişin ideallerine ve toplumun uzun yıllar süren geleneklerine dayandırırlar; bu değerler toplumun kolektif hafızasında, dini metinlerde ve etik literatürde izlerini bırakır.

Antropoloji ve sosyoloji literatüründe kültürel değerler, hem toplumsal yapıların içine gömülü nesnel olgular hem de insanların eylemleriyle sürekli yeniden üretilen dinamik bir süreç olarak ele alınır. Kültürel değerlere karşı yapılan sapmalar ciddi toplumsal gerilimler yaratabilir; kuşaklar arası kopukluk ve toplumsal uyumun bozulması bu durumun başlıca sonuçları arasında yer alır.

Farklı kültürlerin bir araya gelerek birbirleriyle iletişimde bulunduğu ve etkileşimde bulunduğu süreçtir. Bu etkileşim, fikir, davranış ve değerlerin paylaşılmasını ve bazen değişimini beraberinde getirir. Kültürel etkileşim, toplumlar arası anlayış ve uyumu güçlendirir.

Kültürel görecelik, kültürleri ölçmek için evrensel bir standart bulunmadığı ve tüm kültürlerin eşit derecede geçerli olduğu, kendi koşullarında anlaşılması gerektiği görüşüdür. Oxford İngilizce Sözlüğü'nde bu terimin ilk kullanımı 1924 yılında Alain Locke'a dayanmaktadır; kavram ise antropolog Franz Boas tarafından 1887'de temelleri atılan tarihsel tikelcilik anlayışından doğmuştur.

Kültürel görecelik, etnik merkezciliğin karşıtı olarak konumlanır ve her kültürün başka bir kültürün standartlarıyla değil, kendi değerleri ve inanışlarıyla değerlendirilmesi gerektiğini savunur. Bu yaklaşıma göre hiçbir kültür diğerinden üstün ya da aşağı değildir. Farklı kültürlerin ve alt kültürlerin eşit ve kendine özgü değerler taşıdığına dair derin bir saygıya dayanan bu ilke; özellikle bir kültürün değerlerinin başka bir kültüre tam anlamıyla çevrilemeyeceğini ya da anlaşılamayacağını vurgular.

Modern antropolojinin rehber felsefesi olarak kabul edilen kültürel görecelik, alan araştırmalarında araştırmacıların kendi değer yargılarını askıya alarak inceledikleri kültürü içeriden anlamaya çalışmalarını gerektirir. Bununla birlikte, kültürel göreceliğin evrensel insan hakları normlarıyla çelişebileceğine dair eleştiriler de akademik tartışmaların önemli bir gündem maddesi olmaya devam etmektedir.

Blog: Etnik Merkezcilik ve Kültürel Görecelik

Bir toplumda farklı etnik, dilsel, dini ve kültürel grupların bir arada bulunması durumudur. Kültürel çeşitlilik, farklı bakış açıları, değerler ve yaşam biçimlerinin zenginliğini ortaya çıkarır. Toplumların sosyal, ekonomik ve kültürel etkileşimlerinde önemli bir rol oynar.

İki veya daha fazla kültürü kapsayan, kültürler arasındaki etkileşimi, karşılaştırmayı ya da köprü kurmayı ifade eden bir sıfattır. Kültürlerarası araştırma, kültürlerarası iletişim ve kültürlerarası eğitim gibi bileşik kavramların temel unsurunu oluşturur. Tek bir kültürün içinde kalan "kültürel" kavramından farklı olarak, iki ya da daha fazla kültür arasındaki dinamiklere odaklanır.

Farklı kültürlerin gelenekleri, sosyal normları, değerleri ve iletişim biçimleri hakkında edinilen somut bilgi birikimidir. Eğitim, seyahat ve farklı kültürlerden bireylerle kurulan kişisel ilişkiler aracılığıyla geliştirilebilir. Kültürlerarası yetkinliğin bilişsel boyutunu oluşturur ve etkin kültürlerarası etkileşimin temel ön koşullarından biridir.

Kültürel farklılıkların ve benzerliklerin farkında olma; bu farklılıkları değer biçmeksizin, yargılamadan kabul etme ve saygı gösterme kapasitesidir. Kültürel farkındalığın duygusal boyutunu yansıtır. Kişinin kendi kültürünü diğerlerinden üstün görmediği, açık fikirli ve empatik bir tutum benimsediği bu hal; kültürlerarası yetkinliğe ulaşmanın ön koşulu olarak kabul edilir.

Kişinin hem kendi kültürel değerlerini, ön yargılarını ve varsayımlarını tanıması hem de başka kültürlerin değerlerini, inançlarını ve pratiklerini anlamasıdır. Kültürel farklılıkları yalnızca kabul etmekle kalmayıp bunları aktif bir biçimde keşfetmeyi ve saygıyla karşılamayı gerektirir. Etnosentrizme karşı duran bu farkındalık, kültürlerarası yetkinliğin başlangıç noktasını oluşturur.

Farklı kültürlerden insanlarla etkili biçimde iletişim kurma, etkileşime girme ve çalışma becerisidir. Kültürel farkındalık, bilgi ve pratik becerileri bir araya getirir; kültürel farklılıkları yönetmeyi, yanlış anlamaları en aza indirmeyi ve kültürel sınırlar ötesinde anlamlı ilişkiler kurmayı kapsar. UNESCO'ya göre bu yetkinlik; bilgi, tutum ve becerilerin bütününden oluşur.

Modern tıbbın yanında kullanılan, onu destekleyici nitelikteki geleneksel veya doğal uygulamaları ifade eder. Bitkisel tedaviler, akupunktur, yoga ve meditasyon gibi yöntemler bu kapsamdadır. “Alternatif Tıp” ise modern tıbbın yerine geçmesi amacıyla kullanılan uygulamaları ifade eder. Her iki terim bazen birbirinin yerine kullanılsa da bilimsel açıdan farklılık gösterir. Kültürel bağlamda, toplumların sağlık anlayışı ve inançlarıyla yakından ilişkilidir.

Bireylerin veya grupların, sahip oldukları özellikler (ırk, cinsiyet, din, yaş vb.) nedeniyle farklı ve genellikle olumsuz muamele görmesidir. Ayrımcılık, sosyal eşitsizlikleri derinleştirir ve bireylerin fırsatlara erişimini kısıtlar. Kültürel bağlamda, toplumsal adalet ve eşitlik konularının merkezinde yer alır.

Yaygın ayrımcılık sebepleri:

• Din, politik görüş, evlilik veya aile durumu

• Yaş, cinsiyet, ırk, renk, etnik köken

• Fiziksel görünüm, meslek, zihinsel/fiziksel engellilik

Yüksek kişi başına düşen milli gelir, ileri düzey sanayileşme, gelişmiş teknoloji, kaliteli eğitim ve sağlık hizmetleri ile yüksek yaşam standartlarına sahip ülkeleri tanımlar. Temel özellikleri düşük nüfus artış hızı ile sanayi ve hizmet sektörünün ekonomideki baskın payıdır.

Gelişmiş ülkelerde yaşayan insanların çoğu gıda, elektrik, fosil yakıtlar, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim konusunda yeterli imkânlara sahiptir. Bu durum yaşam standartlarının yüksek olmasına ve yaşam sürelerinin az gelişmiş ülkelere kıyasla önemli ölçüde daha uzun olmasına yol açar. Kanada, Almanya, Japonya, İsviçre ve ABD başlıca gelişmiş ülkeler arasındadır.

Sosyal gelişme ise toplumdaki her bireyin refahını artırmaya odaklanır ve bireylerin potansiyellerini tam olarak gerçekleştirmelerini hedefler. İnsan kaynaklarına ve refaha yatırım yapmayı kapsayan bu anlayış, toplumun daha adil, eşitlikçi ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşmasını amaçlar. Kavram, "gelişmiş" ifadesinin Batı merkezli bir ilerleme anlayışını yansıttığı gerekçesiyle sosyal bilimler çevrelerinde zaman zaman eleştiriye konu olmaktadır.

Lehçe, bir dilin kendine özgü dilbilgisi ve sözcük dağarcığı varyasyonları olan, genellikle bir ülke içindeki belirli bir bölgeyle ilişkilendirilen ayrı bir çeşididir. Dilbilimciler vurguyu (aksan) lehçeden ayrı tutsa da ikisi çoğunlukla birlikte anılır. Sözcük, 16. yüzyılın ortasında Yunanca dialektos (konuşma biçimi, söylem) kökünden Fransızca aracılığıyla İngilizce'ye geçmiştir.

Lehçe, bir dilin belirli bir coğrafi bölgede veya toplumsal grupta kullanılan ve standart dilden telaffuz (fonetik), dilbilgisi (sentaks) ve kelime dağarcığı (leksikon) açısından farklılıklar gösteren alt türüdür. Genellikle aynı dilin karşılıklı anlaşılabilir varyasyonlarıdır. Lehçeler iki ana biçimde sınıflandırılır: bölgesel lehçe (regional dialect), belirli bir coğrafi bölgede yaşayan insanlar tarafından konuşulur; Çin dil ailesindeki Kantonca bu türün bilinen bir örneğidir. Sosyal lehçe (social dialect) ise toplumsal sınıf, etnik grup, yaş veya cinsiyet gibi sosyal faktörlere göre farklılık gösterir.

Lehçeler, standart dilden farklı olmakla birlikte kendi konuşur toplulukları içinde kurallı ve sistemli bir yapıya sahiptir; bir dilin kültürel çeşitliliğini yansıtan önemli bir unsur olarak kabul edilir.

Sessiz takas, takas edilecek malların önceden belirlenmiş bir noktaya bırakıldığı ve tarafların hiç yüz yüze gelmeksizin alışveriş yaptığı bir mübadele biçimidir. Burada "dumb" sözcüğü "aptal" anlamında değil, eski İngilizce'deki "dilsiz" ya da "sessiz" anlamında kullanılmaktadır. Bu nedenle kavram silent trade (sessiz ticaret) olarak da bilinir.

Ticaret yapan grupların doğrudan iletişim kurmadan mal takası yaptıkları bu sistemde işleyiş şu şekildedir: birinci grup mallarını belirgin bir yere bırakır ve davul, ateş ya da gong gibi bir işaretle karşı tarafı haberdar eder. İkinci grup gelir, malları inceler ve kabul ettiği miktar karşılığında kendi mallarını bırakarak çekilir. Birinci grup geri döner; teklifi yeterli bulursa malları alır, bulmazsa olduğu gibi bırakarak ikinci gruba ekleme yapma fırsatı tanır. Anlaşma, birinci grubun teklifi kabul edip malları almasıyla tamamlanır. Ticaretin başarılı olabilmesi için her iki tarafın da bırakılan malların değerini doğru biçimde değerlendirmesi ve adil bir değiş tokuş yapması gerekir.

Bu yöntem özellikle ortak bir dil bulunmayan, birbirine güvenmeyen ya da doğrudan karşılaşmak istemeyen topluluklar arasında tercih edilmiştir. Tarihsel olarak Batı Afrika, Hindistan ve Sumatra'da uygulandığı bilinmektedir. En bilinen örnekler Batı Afrika'dadır; Gana İmparatorluğu'nda tuz tüccarları ile altın madencileri arasındaki alışverişi Yunan tarihçi Heredot kayıt altına almıştır. Modern zamanlarda bu yöntem yerini daha standart ve organize ticaret sistemlerine bırakmış olsa da tarihsel açıdan pek çok yerel toplum için önemli bir ticaret biçimi olmuştur.

Gelinin ailesinin, evlilik sırasında damada ya da onun ailesine devrettiği para, mülk veya mal varlığı. Bride price'ın tam tersi yönde işleyen bu uygulama, kız çocuğunun miras hakkının evlilik anında önceden ödenmesi olarak da değerlendirilebilir; böylece hem gelinin yeni hanedeki ekonomik güvencesini sağlar hem de iki aile arasındaki ittifakı pekiştirir. Tarihsel olarak toplumsal statünün ve servetin bir göstergesi işlevi de görmüştür.

Türkçe'deki çeyiz geleneği bu kavramla yakından ilişkilidir. Uygulama en yaygın biçimiyle Güney Asya'da, özellikle Hindistan'da görülmekte olup burada dahej adıyla bilinir. Orta Doğu, Güney Avrupa ve bazı Afrika toplumlarında da tarihsel ya da günümüz örneklerine rastlanmaktadır.